Overprikkeling en onderprikkeling bij autisme

Autisme heeft veel te maken met het verwerken van prikkels. Overprikkeling en onderprikkeling komen beide voor. 

Sommige prikkels zijn makkelijk te herkennen: geluiden, geuren, druk ingerichte ruimtes, schurende kleding, enzovoort. Ook verwachtingen van anderen, perfectionisme, eigen gedachten en inwendige lichaamsprocessen kunnen sterk overprikkelend werken.

Het gaat vaak om prikkels die mensen zonder autisme niet als storend ervaren. Sommige prikkels merken zij niet eens op, terwijl ze voor mensen met autisme extreem belastend kunnen zijn. 

Overprikkeling door autisme

Overprikkeling ontstaat als er meer informatie binnen komt dan je hersenen kunnen verwerken.

Overprikkeling kan op verschillende manieren ontstaan. Bijvoorbeeld:

  • Je hersenen filteren prikkels niet goed. Achtergrondgeluiden komen bijvoorbeeld net zo hard binnen als de stem van een gesprekspartner. 
  • Je hersenen verwerken ieder detail apart. Het verwerken van al die details kost tijd, en ondertussen blijft er nieuwe informatie binnen komen. Daardoor ontstaan 'opstoppingen' van informatie en raak je overprikkeld. 

Overprikkeling voelt onveilig

Overprikkeling kan voelen alsof je de controle kwijt bent. Dat geeft vaak angst en stress. Dat kan weer leiden tot:

  • agressie en woede
  • verstijven: niet meer handelen/niks willen
  • vluchten naar andere plek of situatie, of vluchten in de eigen innerlijke belevingswereld

Prikkels vermijden

Als je last hebt van overprikkeling wil je situaties met veel prikkels waarschijnlijk vermijden.

Een kind dat snel overprikkeld is, wil meestal niet naar school of naar een sportclub. 

Dreigende overprikkeling herkennen

In het boek Plan B staat een handvat om fasen van prikkeling te herkennen. 

  • In de groene fase functioneer je goed. Je hebt overzicht over wat je doet en voelt.
  • In de oranje fase loopt de spanning op.
  • In de rode fase is de spanning zo hoog dat je niet meer helder kunt nadenken en niet goed functioneert. 

Er zijn vaak allerlei signalen als je overgaat van de groene fase naar de oranje fase. Het kan helpen om die te gaan herkennen. Bijvoorbeeld dat je nekpijn krijgt of (ongemerkt) je vuisten balt.

Ook voor mensen in je omgeving is het belangrijk om die signalen te herkennen. Het is beter om dan al te zorgen voor minder prikkels.

Onderprikkeling door autisme

Onderprikkeling wil zeggen dat prikkels niet goed doordringen of dat er te weinig prikkels zijn. 

Als prikkels niet goed doordringen kan het lijken dat je niet reageert, bijvoorbeeld als iemand iets tegen je zegt. Dat lijkt misschien onverschillig of onbeleefd. Het kan helpen om mensen in je omgeving uit te leggen hoe dit bij jou werkt. 

Inwendige prikkels

Soms dringen ook inwendige prikkels niet goed door. Dan voel je het bijvoorbeeld niet als je honger of dorst hebt. Of je herkent je emoties niet. 

Gevolgen van onderprikkeling door autisme

Onderprikkeling kan leiden tot leeg gevoel, verveling en somberheid. Om onderprikkeling te voorkomen is het nodig om te zoeken naar aanpassingen waardoor je kunt functioneren in de samenleving op een manier die jou voldoening geeft, zonder overprikkeld te raken.

 

Autisme en de buitenwereld

Bied veiligheid 

Tijdens een flinke overprikkeling zijn mensen met autisme meestal niet rationeel. Het is dan belangrijk om veiligheid te bieden.

Het verschilt per persoon wat voor hem of haar veilig is. Soms is het goed om iemand weg te halen uit de situatie met prikkels, maar soms is het beter om iemand even helemaal met rust te laten. Hoe rustiger je zelf bent, hoe beter. Praat daarom weinig en beweeg langzaam.

Voorkom fysiek contact

Aanraking geeft extra prikkels. Vermijd daarom lichamelijk contact tenzij de persoon zelf aangeeft dat aanraking juist rust geeft. 

Leer van de situatie

Na enige tijd kunnen jullie terugkijken op de situatie en samen uitzoeken wat er zo overprikkelend werkte. Hieruit kunnen jullie leren voor de toekomst.

Deel dit artikel

 Bezorgd over uw privacy?

Maak je omgeving autismevriendelijk(er)

Logo Coalitie Vanuit autisme bekeken

Wil jij actief meewerken aan een inclusieve maatschappij?
Kom in actie bij de Coalitie Vanuit autisme bekeken